Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12949:2020 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ASTM D4687-14) do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, đưa ra các hướng dẫn chi tiết về việc lập kế hoạch chung cho quá trình lấy mẫu chất thải. Đây là tài liệu kỹ thuật nền tảng giúp các tổ chức, cá nhân thiết kế và thực hiện một chương trình lấy mẫu chất thải khoa học, an toàn, đảm bảo tính đại diện cao phục vụ cho công tác phân tích và quản lý môi trường.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn

TCVN 12949:2020 áp dụng rộng rãi cho việc lập kế hoạch lấy mẫu đối với nhiều loại chất thải khác nhau trong các điều kiện lưu trữ, xử lý và thải bỏ đa dạng. Đối tượng áp dụng bao gồm:

• Các cơ quan quản lý nhà nước về môi trường, các đơn vị quan trắc, phân tích và thử nghiệm môi trường.
• Các tổ chức, doanh nghiệp phát sinh, vận chuyển, xử lý hoặc tiêu hủy chất thải nguy hại và chất thải thông thường.
• Các loại chất thải được hướng dẫn lập kế hoạch lấy mẫu bao gồm chất thải lỏng, chất thải rắn, bùn thải, chất thải trong các bể chứa, thùng chứa, bãi chôn lấp hoặc các khu vực lưu giữ tạm thời.

Nội dung cốt lõi về hướng dẫn lập kế hoạch chung lấy mẫu chất thải

Tiêu chuẩn tập trung vào việc thiết lập một quy trình chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi tiến hành lấy mẫu thực địa, bao gồm các nội dung trọng tâm sau:

1. Xác định mục tiêu của chương trình lấy mẫu

• Mục tiêu lấy mẫu phải được xác định rõ ràng ngay từ đầu, ví dụ: để phân định chất thải nguy hại, đánh giá mức độ ô nhiễm, tuân thủ quy định pháp luật, hoặc phục vụ nghiên cứu công nghệ xử lý.
• Mục tiêu cụ thể sẽ quyết định phương pháp lấy mẫu, số lượng mẫu, vị trí lấy mẫu và các chỉ tiêu phân tích cần thiết.

2. Thu thập thông tin nền và khảo sát hiện trường

• Cần thu thập toàn bộ thông tin lịch sử về nguồn phát sinh chất thải, quy trình công nghệ tạo ra chất thải, các đặc tính vật lý và hóa học dự kiến của chất thải.
• Tiến hành khảo sát sơ bộ hiện trường để xác định các yếu tố ảnh hưởng như địa hình, thời tiết, khả năng tiếp cận vị trí lấy mẫu và các mối nguy hại tiềm ẩn đối với an toàn lao động.

3. Thiết kế phương án lấy mẫu và lựa chọn thiết bị

• Xác định chiến lược lấy mẫu phù hợp (lấy mẫu ngẫu nhiên, lấy mẫu hệ thống, lấy mẫu phân tầng hoặc lấy mẫu theo phán đoán chuyên gia) để đảm bảo tính đại diện cao nhất cho lô chất thải.
• Lựa chọn thiết bị lấy mẫu tương thích với trạng thái vật lý của chất thải (lỏng, rắn, bùn) và không gây nhiễm bẩn chéo hoặc phản ứng hóa học với mẫu. Thiết bị phải dễ làm sạch hoặc là loại sử dụng một lần.
• Xác định thể tích mẫu cần thiết cho từng chỉ tiêu phân tích và lựa chọn dụng cụ chứa mẫu phù hợp (chai thủy tinh, bình nhựa HDPE, v.v.).

4. Đảm bảo an toàn và sức khỏe nghề nghiệp

• Lập kế hoạch an toàn chi tiết cho nhân viên lấy mẫu, bao gồm việc trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân (PPE) phù hợp như quần áo chống hóa chất, mặt nạ phòng độc, kính bảo hộ, găng tay.
• Xác định các biện pháp ứng phó sự cố khẩn cấp tại hiện trường như tràn đổ hóa chất, cháy nổ hoặc tai nạn lao động.

5. Đảm bảo chất lượng và kiểm soát chất lượng (QA/QC)

• Xây dựng quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt bao gồm việc sử dụng các mẫu kiểm chứng (mẫu trắng thiết bị, mẫu trắng hiện trường, mẫu lặp) để phát hiện sai số và nhiễm bẩn trong quá trình lấy mẫu và vận chuyển.
• Thiết lập quy trình bàn giao và chuỗi ký sự mẫu (Chain of Custody) để đảm bảo tính pháp lý và tính toàn vẹn của mẫu từ lúc lấy tại hiện trường cho đến khi phân tích tại phòng thí nghiệm.

6. Quản lý, bảo quản và vận chuyển mẫu

• Quy định rõ phương pháp bảo quản mẫu ngay sau khi lấy (làm lạnh, thêm hóa chất bảo quản) để tránh làm thay đổi tính chất của mẫu trước khi phân tích.
• Đóng gói và dán nhãn đầy đủ thông tin (mã số mẫu, ngày giờ lấy, người lấy mẫu, vị trí lấy mẫu) và vận chuyển an toàn về phòng thí nghiệm trong thời gian quy định.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12949:2020 có hiệu lực kể từ ngày được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố ban hành. Tiêu chuẩn này đóng vai trò là cẩm nang kỹ thuật chuẩn hóa, giúp các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực môi trường nâng cao độ chính xác và độ tin cậy của kết quả phân tích chất thải tại Việt Nam.