Văn bản hợp nhất 01/VBHN-BYT năm 2019 do Bộ Y tế ban hành là văn bản hợp nhất các quy định của Nghị định về xác định lại giới tính (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 155/2018/NĐ-CP). Đây là cơ sở pháp lý quan trọng giải quyết quyền được sống đúng với giới tính của cá nhân có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa được định hình chính xác tại Việt Nam.

Thông tin chung về văn bản hợp nhất

• Tên văn bản: Văn bản hợp nhất 01/VBHN-BYT năm 2019 hợp nhất Nghị định về xác định lại giới tính.
• Cơ quan ban hành hợp nhất: Bộ Y tế (do Thứ trưởng Nguyễn Viết Tiến ký xác thực).
• Văn bản bị sửa đổi, bổ sung tích hợp: Nghị định số 155/2018/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2018 của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến điều kiện đầu tư kinh doanh thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Y tế.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng (Điều 1 - Điều 2)

Văn bản quy định chi tiết về việc xác định lại giới tính đối với những trường hợp cụ thể và xác định rõ đối tượng áp dụng như sau:

• Phạm vi điều chỉnh: Chỉ áp dụng đối với người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc người có giới tính chưa được định hình chính xác.
• Đối tượng áp dụng: Áp dụng đối với mọi tổ chức, cá nhân trong nước; tổ chức, cá nhân nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.
• Khuyết tật bẩm sinh về giới tính: Được định nghĩa là những bất thường ở bộ phận sinh dục ngay từ khi sinh ra, biểu hiện dưới các dạng như nữ lưỡng giới giả nam, nam lưỡng giới giả nữ hoặc lưỡng giới thật.
• Giới tính chưa được định hình chính xác: Là trường hợp chưa thể phân biệt được một người là nam hay nữ xét trên cả phương diện bộ phận sinh dục và nhiễm sắc thể giới tính.
• Gen biệt hóa tinh hoàn: Là gen mã hóa yếu tố xác định tinh hoàn nằm trên nhánh ngắn của nhiễm sắc thể Y. Kết quả xét nghiệm dương tính là yếu tố quyết định sự phát triển, hình thành tinh hoàn ở nam giới.

Nguyên tắc thực hiện và các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 3 - Điều 4)

Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền nhân thân của cá nhân thông qua các nguyên tắc và chế tài nghiêm ngặt:

• Nguyên tắc xác định lại giới tính:
  • Bảo đảm quyền của mỗi cá nhân được sống đúng với giới tính thực tế của mình.
  • Thực hiện hoàn toàn trên tinh thần tự nguyện, khách quan, trung thực, khoa học và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật.
  • Giữ bí mật tuyệt đối mọi thông tin liên quan đến người được xác định lại giới tính. Thông tin chỉ được cung cấp khi có yêu cầu bằng văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền phục vụ công tác kiểm tra, thanh tra, điều tra, truy tố và xét xử.
• Các hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối:
  • Nghiêm cấm thực hiện việc chuyển đổi giới tính đối với những người đã hoàn thiện về giới tính (phân biệt rõ giữa "xác định lại giới tính" do khuyết tật/chưa định hình và "chuyển đổi giới tính" ở người bình thường).
  • Nghiêm cấm can thiệp y tế để xác định lại giới tính khi chưa được sự cho phép của Bộ Y tế hoặc Sở Y tế cấp tỉnh.
  • Nghiêm cấm hành vi tiết lộ thông tin cá nhân về việc xác định lại giới tính của người khác.
  • Nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử, kỳ thị đối với người đã thực hiện xác định lại giới tính.

Tiêu chuẩn y tế xác định tình trạng giới tính (Điều 5 - Điều 6)

Văn bản đưa ra các tiêu chuẩn y khoa cụ thể để nhận diện các trường hợp được phép can thiệp:

• Nam lưỡng giới giả nữ: Bộ phận sinh dục có dương vật nhỏ, có thể sờ thấy hoặc không sờ thấy tinh hoàn; kết quả siêu âm hoặc nội soi xác định có tinh hoàn nhưng không có tử cung và buồng trứng; nhiễm sắc thể giới tính là XY hoặc gen biệt hóa tinh hoàn dương tính (hoặc cả hai).
• Nữ lưỡng giới giả nam: Bộ phận sinh dục có âm vật phát triển mạnh như dương vật nhưng không sờ thấy tinh hoàn; kết quả siêu âm hoặc nội soi xác định có tử cung, buồng trứng và không có tinh hoàn; nhiễm sắc thể giới tính là XX.
• Lưỡng giới thật: Bộ phận sinh dục không thể xác định rõ ràng là nam hay nữ; tuyến sinh dục tồn tại song song cả tổ chức tinh hoàn và buồng trứng; nhiễm sắc thể giới tính thuộc các dạng như XX/XY, XXX/XY, XX/XXXY hoặc các dạng nhiễm sắc thể lưỡng giới khác.
• Giới tính chưa được định hình chính xác: Nhiễm sắc thể giới tính có thể tương tự các trường hợp lưỡng giới nêu trên nhưng bộ phận sinh dục hoàn toàn chưa được biệt hóa, không thể phân định chính xác nam hay nữ.

Điều kiện cơ sở y tế và quy trình can thiệp y tế (Điều 8 - Điều 10)

Việc can thiệp y tế để xác định lại giới tính là một quá trình phức tạp, đòi hỏi các điều kiện nghiêm ngặt về chuyên môn:

• Điều kiện đối với cơ sở khám bệnh, chữa bệnh (đã được sửa đổi bởi Nghị định 155/2018/NĐ-CP):
  • Phải là bệnh viện công lập đa khoa, hoặc bệnh viện chuyên khoa ngoại, sản, nhi thuộc tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương; hoặc là bệnh viện tư nhân có thiết lập khoa ngoại và khoa sản hoặc khoa nhi.
  • Phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt phạm vi hoạt động chuyên môn cụ thể về can thiệp y tế để xác định lại giới tính.
• Quy trình khám lâm sàng và cận lâm sàng:
  • Khám lâm sàng: Đánh giá ngoại hình, kiểm tra chi tiết bộ phận sinh dục ngoài và trong, thực hiện các trắc nghiệm tâm lý giới tính chuyên sâu.
  • Khám cận lâm sàng: Thực hiện siêu âm, nội soi, chụp X-quang, chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI); xét nghiệm định lượng nội tiết tố; xét nghiệm nhiễm sắc thể giới tính; thực hiện sinh thiết để xác định chính xác cấu trúc tuyến sinh dục (tinh hoàn hay buồng trứng).
• Hội chẩn và quyết định điều trị:
  • Sau khi có đầy đủ kết quả lâm sàng và cận lâm sàng, cơ sở y tế bắt buộc phải tổ chức hội chẩn liên chuyên khoa để đưa ra chỉ định điều trị phù hợp.
  • Lựa chọn giới tính điều trị dựa trên đề nghị của người bệnh, hướng tới việc giúp họ hòa nhập tốt nhất về tâm lý, sinh lý và đời sống xã hội.
  • Cơ sở y tế quyết định độ tuổi phẫu thuật thích hợp, ưu tiên thực hiện ở lứa tuổi sớm nhất có thể.
  • Thực hiện phẫu thuật tạo hình kết hợp với điều trị nội tiết tố (hormone) sau phẫu thuật.
• Chứng nhận y tế sau can thiệp: Sau khi hoàn thành can thiệp y tế, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có trách nhiệm cấp Giấy chứng nhận y tế xác định lại giới tính cho người bệnh theo mẫu quy định.

Căn cứ và thủ tục đăng ký hộ tịch sau khi xác định lại giới tính (Điều 11 - Điều 14)

Sau khi có kết quả can thiệp y tế, việc thay đổi thông tin hộ tịch được thực hiện theo quy định pháp luật:

• Căn cứ pháp lý: Giấy chứng nhận y tế do cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền cấp là căn cứ pháp lý duy nhất để cơ quan nhà nước thực hiện đăng ký thay đổi hộ tịch cho người đã xác định lại giới tính.
• Trường hợp đặc biệt (Điều 12): Đối với người đã thực hiện xác định lại giới tính ở nước ngoài hoặc đã thực hiện tại Việt Nam trước ngày Nghị định có hiệu lực:
  • Nếu muốn đăng ký lại hộ tịch, phải có giấy xác nhận từ cơ sở y tế đã can thiệp trước đó.
  • Phải đến các cơ sở y tế đủ điều kiện quy định tại Điều 8 để thực hiện khám kiểm tra lại và được cấp Giấy chứng nhận y tế mới theo quy định hiện hành.
• Thẩm quyền giải quyết: Ủy ban nhân dân cấp huyện nơi người đó đăng ký hộ tịch có trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết việc đăng ký thay đổi hộ tịch.
• Thủ tục thực hiện: Thẩm quyền và trình tự, thủ tục đăng ký thay đổi hộ tịch được thực hiện nghiêm ngặt theo các quy định của pháp luật về đăng ký hộ tịch hiện hành.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm của các cơ quan (Chương V)

• Hiệu lực thi hành: Nghị định gốc có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo. Các điều khoản sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 155/2018/NĐ-CP có hiệu lực kể từ ngày 12 tháng 11 năm 2018.
• Trách nhiệm của Bộ Y tế: Ban hành các quy định chi tiết về điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị của cơ sở y tế được phép can thiệp; ban hành mẫu đơn đề nghị và mẫu Giấy chứng nhận y tế xác định lại giới tính.
• Trách nhiệm của Bộ Tư pháp: Chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an và các cơ quan liên quan ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết thủ tục đăng ký hộ tịch cho người đã xác định lại giới tính.
• Trách nhiệm thi hành: Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định tại văn bản này.